Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) Nedir? Kimler İçin Zorunlu?

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) Nedir?

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerleri için hazırlanan ve yasal olarak istenen bir teknik dokümandır. İşyerinde kullanılan, üretilen veya depolanan yanıcı, parlayıcı ve patlayıcı maddelerin oluşturduğu riskleri ortaya koyar; bu risklere karşı alınacak önlemleri ve uygulama kurallarını tanımlar.

PKD sıradan bir risk değerlendirmesinden daha kapsamlıdır. Patlama riskinin işyerinin tamamında bir bütün olarak değerlendirilmesini, patlayıcı bölgelerin (zonların) belirlenmesini ve bu bölgelerde kullanılacak ekipmanın uygunluğunun tarif edilmesini gerektirir. Denetimlerde ve olası bir kaza sonrası soruşturmada ilk istenen belgelerden biridir.

PKD Kimler İçin Zorunlu?

Yükümlülüğün yasal dayanağı açıktır: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (30.06.2012 tarih ve 28339 sayılı Resmî Gazete) kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerleri, PKD hazırlamakla yükümlüdür.

Pratikte şu soru belirleyicidir: işyerinde yanıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz var mı ve bu maddeler havayla karışarak patlayıcı bir atmosfer oluşturabilir mi? Cevap evetse PKD zorunludur. Yükümlülük miktara değil, maddenin özelliğine ve ortam koşullarına bağlıdır.

ATEX 137 Yönetmeliği ve TS EN 60079:2015 Ne İfade Eder?

Avrupa Birliği'nde ATEX 137 olarak bilinen 1999/92/EC sayılı direktif, patlayıcı ortamların tehlikelerinden çalışanların korunmasına ilişkin asgari şartları belirler. Bu direktifin Türk mevzuatındaki karşılığı, 30.04.2013 tarih ve 28633 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir. PKD yükümlülüğü bu yönetmeliğin 10. maddesinde düzenlenmiştir.

TS EN 60079:2015 ise patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipmana ilişkin teknik standardı ifade eder. Yönetmelik ne yapılması gerektiğini, bu standart serisi ise teknik olarak nasıl yapılacağını belirler. Bölge sınıflandırması, ekipman seçimi ve koruma tipi gibi konular bu standart çerçevesinde ele alınır.

Zon (Bölge) Sınıflandırması Nedir?

Patlayıcı ortam işyerinin her noktasında aynı şiddette oluşmaz. Bazı bölgelerde patlayıcı atmosfer sürekli bulunur, bazılarında yalnızca arıza durumunda kısa süreliğine ortaya çıkar. Zon sınıflandırması, işyerini bu oluşma sıklığına göre bölgelere ayırır.

Gaz ve Buhar Ortamları

• Zone 0: Patlayıcı gaz-buhar atmosferinin sürekli veya uzun süreli bulunduğu bölge.
• Zone 1: Normal çalışma koşullarında patlayıcı atmosferin ara sıra oluşması beklenen bölge.
• Zone 2: Normal çalışmada patlayıcı atmosfer oluşmayan; oluşsa bile kısa süre devam eden bölge.

Toz Ortamları

• Zone 20: Yanıcı toz bulutunun sürekli veya uzun süreli bulunduğu bölge.
• Zone 21: Normal çalışmada toz bulutunun ara sıra oluştuğu bölge.
• Zone 22: Normal çalışmada toz bulutu oluşmayan; kısa süreli oluşabilen bölge.

Zon numarası küçüldükçe tehlike büyür. Zone 0 veya Zone 20 olarak sınıflandırılan bir bölgede kullanılacak ekipman, Zone 2 veya Zone 22'dekinden daha sıkı koruma şartlarına tabidir. Yanlış sınıflandırma ya gereksiz maliyete ya da ciddi bir güvenlik açığına yol açar.

MSDS İncelemesi Neden Önemli?

MSDS (Güvenlik Bilgi Formu), bir kimyasalın parlayıcılık, tutuşma sıcaklığı, alt ve üst patlama sınırları gibi kritik özelliklerini içerir. PKD hazırlığının ilk adımı, işyerinde bulunan tüm maddelerin MSDS'lerinin incelenmesidir.

Bu inceleme olmadan zon sınıflandırması yapılamaz. Bir solventin parlama noktası, buhar yoğunluğu veya bir tozun patlayıcılık sınıfı bilinmeden, o maddenin hangi bölgede ne ölçüde risk oluşturduğu hesaplanamaz. Güncel olmayan ya da eksik MSDS'ler yanlış risk değerlendirmesine neden olur. Bu yüzden PKD'de kullanılan MSDS'lerin güncel ve ilgili maddeye uygun olması şarttır.

PKD'nin İçeriğinde Neler Yer Alır?

• İşyerinde kullanılan, üretilen ve depolanan yanıcı ve patlayıcı maddelerin listesi ile özellikleri,
• Bu maddelerin bulunduğu bölgelerin zon sınıflandırması,
• Patlayıcı bölgelerde kullanılacak ekipmanın seçimi ve koruma tipleri,
• Patlayıcı ortam oluşumunu önleyici teknik ve organizasyonel önlemler,
• Acil durum ve tahliye planları,
• Çalışanların bilgilendirilmesi ve eğitimine ilişkin düzenlemeler.

Doküman, işyeri koşulları değiştiğinde güncellenmelidir. Yeni bir maddenin eklenmesi, proses değişikliği veya tadilat, mevcut PKD'nin yeniden gözden geçirilmesini gerektirir.

Hangi İşletmeler Risk Altında?

PKD ihtiyacı özellikle şu işletmelerde sıkça gündeme gelir:

• Akaryakıt ve LPG istasyonları ile dolum ve depolama tesisleri,
• Boyahane ve solvent kullanılan üretim hatları,
• Kimyasal madde üreten, depolayan veya işleyen tesisler,
• Un, şeker, ahşap, metal ve plastik tozu oluşan tozlu ortamlar,
• Doğal gaz tesisatı ve yakıt kullanan prosesler.

Bu listeye girmeyen ancak küçük miktarda bile yanıcı madde barındıran işletmelerde de patlayıcı ortam oluşabilir. Belirleyici olan miktar değil, maddenin özelliği ve ortam koşullarıdır.

Sık Sorulan Sorular

PKD ne sıklıkla yenilenmelidir?

Yönetmelikte sabit bir yenileme süresi yoktur. PKD, risk değerlendirmesini etkileyecek bir değişiklik olduğunda; yeni madde eklenmesi, proses değişikliği veya tadilat durumunda güncellenmelidir. Gözden geçirme ihtiyacı işyerinin koşullarına göre değerlendirilir.

PKD ile risk değerlendirmesi aynı şey midir?

Hayır. PKD, patlama riskine odaklanan ve zon sınıflandırması ile ekipman seçimini içeren özel bir çalışmadır. Genel risk değerlendirmesinin tamamlayıcısıdır; onun yerine geçmez.

PKD'yi kim hazırlayabilir?

PKD, patlayıcı ortam ve ilgili standartlar konusunda uzman kişilerce hazırlanmalıdır. Zon sınıflandırması ve ekipman seçimi mühendislik bilgisi gerektirir. Hatalı bir sınıflandırma hem güvenlik riski hem de yasal sorumluluk doğurur.

PKD zorunluluğu hangi yasal düzenlemeden gelir?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında, 30.04.2013 tarih ve 28633 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'in 10. maddesinden gelir.

BESAFE LAB Nasıl Yardımcı Olur?

BESAFE LAB (BESAFE Mühendislik), TÜRKAK akreditasyonlu ve İSGÜM yetkili bir ölçüm, test ve mühendislik firmasıdır. İşyerinizde bulunan tüm MSDS'leri inceler, ATEX 137 yönetmeliği ve TS EN 60079:2015 standardı gereklerine uygun Patlamadan Korunma Dokümanı'nı hazırlar. 29.000'den fazla kayıtlı ölçüm, test ve kontrol raporu geçmişiyle Ankara merkezli olarak Türkiye genelinde hizmet verir. Kapsam ve bedel, işyerinizdeki maddelerin ve proseslerin incelenmesi sonrasında teklif ile netleştirilir. Değerlendirme için 0850 372 02 32 numaralı hattan veya info@besafelab.com adresinden ulaşabilirsiniz.