Topraklama Ölçümü ve Mevzuatı: Neden Zorunlu, Nasıl Yapılır?

Topraklama ölçümü neden zorunlu?

Bir elektrik tesisatındaki kaçak akım toprağa düzgün iletilmiyorsa, o akım bir insanın üzerinden geçer. Topraklama ölçümü tam olarak bunu engellemek için yapılır: tesisatın toprağa bağlantı direncini ölçer ve bu direncin sınır değerlerin altında kalıp kalmadığını doğrular.

Zorunluluk iki ayrı yerden gelir. Birincisi can güvenliği. İkincisi mevzuat. İşveren ve tesis yöneticisi için ikisi de aynı sonuca çıkar: topraklama ölçümü bir tercih değil, yasal bir yükümlülüktür.

Can güvenliği tarafı

Topraklama direnci yüksekse, arıza anında koruma cihazları (kaçak akım rölesi, sigorta) zamanında devreye girmeyebilir. Kaçak akım tesisatın gövdesine, makinenin şasesine taşınır. Çalışan o makineye dokunduğunda akımın yolunu kendi bedeni tamamlar.

Topraklama ölçümü bu riski ölçülebilir bir değere indirger. Direnç düşükse akım toprağa akar, koruma cihazı devreyi keser. Direnç yüksekse bu koruma çalışmaz.

Mevzuat tarafı

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (21.08.2001, RG 24500, Mevzuat No 10392) topraklama tesislerinin kurulmasını, kontrolünü ve ölçümünü düzenler. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (04.11.1984, RG 18565) iç tesisatın topraklama dahil güvenlik gereklerini tanımlar.

İş sağlığı ve güvenliği açısından bağlayıcı olan ise İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'dir. Bu yönetmeliğin EK-III, Tablo 3 bölümü elektrik tesisatının periyodik kontrolünü zorunlu kılar. Kontrol periyotları bu tabloda belirlenir.

Hangi yönetmelikler ve standartlar geçerli?

Topraklama ölçümünü dört mevzuat ve iki standart grubu çerçeveler:

• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (21.08.2001, RG 24500, Mevzuat No 10392)
• Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (04.11.1984, RG 18565)
• Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği (03.12.2003, RG 25305)
• İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo 3

Standartlar ölçüm yöntemini ve sınır değerleri belirler. TS HD 60364-4/5/6 serisi alçak gerilim tesisatlarında topraklamayı, TS EN 62305 ise yıldırımdan korunmayı kapsar.

Burada bir ayrıntı önemli: kontrolde tesisatın elektrik projesi aranır. Projesi olmayan bir tesiste ölçüm yapmak çoğu zaman mümkün değildir. Ölçülen değer ancak projedeki sınır değerlerle karşılaştırıldığında anlam kazanır.

Topraklama ölçümü nasıl yapılır?

Ölçüm, toprak direnci ölçer (toprak meğeri) ile yapılır. Yaygın yöntem, üç nokta yöntemidir (toprak potansiyel düşümü yöntemi).

Adımlar şöyle işler:

1. Ölçülecek topraklama elektrodu (topraklama çubuğu veya kazığı) belirlenir ve tesisattan ayrılır. 2. İki yardımcı elektrot, toprak elektrodundan belirli uzaklıklara çakılır. 3. Cihaz elektrotlar arasına akım verir, toprak direncini ohm cinsinden ölçer. 4. Ölçülen değer, mevzuat veya standarttaki sınır değerle karşılaştırılır.

Ölçümden önce toprak nemi, mevsim ve elektrotların durumu kaydedilir. Bu koşullar sonucu doğrudan etkiler. Kuru ve donmuş zeminlerde direnç yüksek çıkar.

Ölçüm sonucu sınır değerin üzerindeyse topraklama tesisatında iyileştirme gerekir: elektrot sayısı artırılır, elektrotlar derinleştirilir veya kimyasal topraklama çubuğu kullanılır. İyileştirme sonrası ölçüm tekrarlanır.

Paratoner ve yıldırımdan korunma

Yıldırımdan korunma sistemi (paratoner) ayrı bir topraklama gerektirir. TS EN 62305 standardı bu sistemin tasarımını, kurulumunu ve kontrolünü düzenler.

Paratoner topraklaması ile tesisat topraklaması farklı şeylerdir. İkisinin de direnci ölçülür ama sınır değerler ve ölçüm noktaları farklıdır. Yüksek binalar, açık alandaki tesisler, depolama sahaları ve parlayıcı madde bulunan yerlerde yıldırımdan korunma zorunluluğu daha sıkıdır.

Rapor formatı zorunluluğu (01.09.2025)

01.09.2025 tarihinden itibaren alçak gerilim topraklama, iç tesisat, yıldırımdan korunma ve yangın algılama kontrollerinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın belirlediği kriter ve rapor formatı zorunludur.

Bu, ölçümün artık herhangi bir formatta raporlanamayacağı anlamına gelir. Raporun Bakanlık formatına uygun düzenlenmesi gerekir. Güncel kriter ve formatlara Bakanlığın İş Ekipmanları sayfasından ulaşılır: https://isekipmanlari.csgb.gov.tr/dokumanlar.aspx

Raporda ölçüm değerleri, kullanılan cihaz, ölçüm yöntemi ve karşılaştırılan sınır değer açıkça yer alır. Bakanlık formatına uymayan bir rapor denetimde geçerli sayılmaz.

Topraklama ölçümünü kim yapar?

Ölçümü, konuyla ilgili eğitim almış ve ölçüm cihazını doğru kullanan yetkili kişiler yapar. Bunlar elektrik mühendisi, elektrik-elektronik mühendisi, elektrik teknikeri veya teknisyenidir. Raporun resmi denetimlerde geçerli sayılması için firmanın TÜRKAK akreditasyonu ve İSGÜM yetkisi belirleyicidir.

Ölçüm cihazının kalibrasyonu da raporun geçerliliğinin parçasıdır. Kalibrasyonu güncel olmayan bir cihazla alınan ölçüm raporu itiraz konusu olur.

Sık sorulan sorular

Topraklama ölçümü ne sıklıkla yapılmalı?

Süre, İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo 3'teki periyoda göre belirlenir. Tesisin türü ve risk sınıfı süreyi değiştirir. Net periyot, tesisinizin özelliklerine göre teklif aşamasında netleştirilir.

Topraklama direnci kaç ohm olmalı?

Sınır değer tek bir rakam değildir. Tesisin gerilim seviyesi, topraklama türü ve projedeki değer belirleyicidir. Ölçülen direnç, projede veya ilgili standartta belirtilen değerle karşılaştırılır.

Ölçüm için tesisat projesi şart mı?

Evet. Kontrolde tesisat projesi aranır. Projesi olmayan tesiste ölçüm ve raporlama yapılamaz. Projeniz yoksa proje hazırlanması için ayrıca çalışma gerekir.

Rapor Bakanlık formatında olmazsa ne olur?

01.09.2025 sonrası Bakanlık formatına uymayan raporlar denetimde geçersiz sayılır. Ölçüm yapılmış olsa bile yasal yükümlülük yerine getirilmemiş kabul edilir.

BESAFE LAB nasıl yardımcı olur

BESAFE LAB (BESAFE Mühendislik), Ankara merkezli, TÜRKAK akredite ve İSGÜM yetkili bir ölçüm ve test laboratuvarıdır. Topraklama ölçümünü saha cihazlarıyla yerinde yapar, değerleri proje ve standart sınırlarıyla karşılaştırır ve 01.09.2025 sonrası Bakanlık formatına uygun rapor düzenler. Yıldırımdan korunma, iç tesisat ve yangın algılama kontrolleri de aynı çatı altında yürütülür.

Projesi eksik tesislerde proje hazırlama ihtiyacı da mühendislik ekibi tarafından değerlendirilir. Ölçüm kapsamı, süre ve bedel tesisinizin özelliklerine göre teklif aşamasında netleştirilir. Bilgi için 0850 372 02 32 numarasını arayabilir veya https://www.besafelab.com adresini ziyaret edebilirsiniz.